खरीप हंगामाने शेतकऱ्यांच्या पदरी निराशा; आता रब्बीच्या पेरणीवरही दुष्काळाचे सावट, जमिनीत ओलावा नाही अन् शेतकऱ्यांसमोर जगण्याचा प्रश्न!
शेतकऱ्यांच्या आयुष्याचा आधार असलेला पाऊस यंदा पुरेसा बरसलाच नाही. आभाळाकडे डोळे लावून बसलेल्या बळीराजाच्या पदरी यंदा निराशाच पडल्याचे चित्र ग्रामीण भागात पाहायला मिळत आहे. पावसाळ्यात अपेक्षित पाऊस न झाल्याने खरीप हंगामाला मोठा फटका बसला असून, आता रब्बी हंगामही संकटात सापडण्याची चिन्हे दिसू लागली आहेत. जमिनीत पुरेसा ओलावा नसल्याने रब्बी पिकांची पेरणी कशी करायची, पेरणी केलीच तर पिके उगवतील का आणि उगवलेली पिके जगतील कशी, असे अनेक प्रश्न शेतकऱ्यांसमोर उभे ठाकले आहेत.
खरीप हंगाम कोरडा, रब्बीची आशाही धूसर!
शेतकऱ्यांसाठी खरीप आणि रब्बी हे दोन्ही हंगाम आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे असतात. खरीप हंगामात पावसाच्या भरवशावर पेरणी केलेल्या पिकांना पुरेसा पाऊस मिळाला नाही, तर उत्पादनात घट होण्याची शक्यता असते. यंदा पावसाचे प्रमाण कमी राहिल्याने अनेक भागांत खरीप पिकांच्या वाढीवर परिणाम होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
खरीप हंगामातून अपेक्षित उत्पन्न मिळण्याची आशा कमी झालेली असतानाच शेतकऱ्यांचे लक्ष आता रब्बी हंगामाकडे लागले आहे. मात्र, रब्बीच्या पेरणीसाठी आवश्यक असलेला जमिनीतील ओलावा अनेक ठिकाणी पुरेसा नसल्याने शेतकऱ्यांची चिंता वाढली आहे. गहू, हरभरा, ज्वारी यांसारखी रब्बी पिके घ्यायची तरी कशी, असा प्रश्न शेतकऱ्यांना सतावत आहे.
जमिनीत ओलावा नाही; पेरणी करायची तरी कशी?
रब्बी हंगामातील पिकांसाठी जमिनीत पुरेसा ओलावा असणे आवश्यक आहे. मात्र, पावसाअभावी जमिनीतील ओलावा कमी झाल्यास बियाण्यांची उगवण, पिकांची सुरुवातीची वाढ आणि पुढील उत्पादन यावर परिणाम होऊ शकतो. अशा परिस्थितीत पेरणी करण्याचा निर्णय घेणेही शेतकऱ्यांसाठी धोक्याचे ठरू शकते.
एका बाजूला बियाणे, खते, मशागत आणि मजुरीचा खर्च वाढत आहे, तर दुसऱ्या बाजूला पिकांना पाणी मिळेल की नाही, याची शाश्वती नाही. पेरणी करून पाऊस पडला नाही, तर केलेला खर्च वाया जाण्याची भीती शेतकऱ्यांना आहे. त्यामुळे अनेक शेतकरी पावसाच्या प्रतीक्षेत असून, रब्बी हंगामाचे भवितव्य काय असेल, याचा अंदाज घेण्याचा प्रयत्न करीत आहेत.
पावसाअभावी विहिरी आणि बोअरवेलच्या पाण्यावरही ताण
पावसाचे प्रमाण कमी राहिल्यास त्याचा परिणाम केवळ पिकांवरच होत नाही, तर भूजलपातळी आणि पाण्याच्या उपलब्धतेवरही होऊ शकतो. विहिरी, बोअरवेल आणि इतर जलस्रोतांमध्ये पुरेसे पाणी उपलब्ध नसेल, तर सिंचनाचा पर्यायही मर्यादित होतो.
ज्या शेतकऱ्यांकडे सिंचनाची सुविधा आहे, त्यांनाही पाण्याचा काटकसरीने वापर करावा लागण्याची शक्यता आहे. तर पूर्णपणे पावसावर अवलंबून असलेल्या शेतकऱ्यांसाठी परिस्थिती अधिक कठीण बनू शकते. अशा वेळी रब्बी हंगामातील पेरणीचे क्षेत्र कमी होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
शेतकऱ्यांचे आर्थिक गणित बिघडण्याची भीती
शेती हा केवळ व्यवसाय नसून ग्रामीण भागातील लाखो कुटुंबांच्या उदरनिर्वाहाचा मुख्य आधार आहे. खरीप हंगामात अपेक्षित उत्पन्न मिळाले नाही आणि रब्बी हंगामही हातचा गेला, तर शेतकऱ्यांच्या आर्थिक अडचणी अधिक वाढू शकतात.
शेतीसाठी घेतलेले कर्ज, बियाणे-खतांचा खर्च, कुटुंबाचा दैनंदिन खर्च, मुलांचे शिक्षण आणि इतर गरजा भागविण्यासाठी शेतकऱ्यांना पिकांच्या उत्पन्नावर अवलंबून राहावे लागते. अशा परिस्थितीत सलग दोन हंगामांवर संकट आले, तर ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवरही त्याचे परिणाम जाणवू शकतात.
प्रशासनाने परिस्थितीचा आढावा घेण्याची गरज
पावसाचे प्रत्यक्ष प्रमाण, तालुकानिहाय पर्जन्यमान, जमिनीतील ओलावा आणि पिकांची सद्यस्थिती यांचा कृषी विभागाने आढावा घेणे आवश्यक आहे. पावसाची तूट आणि पिकांचे नुकसान यांचे वस्तुनिष्ठ सर्वेक्षण करून आवश्यक त्या उपाययोजना करण्याची गरज आहे.
शेतकऱ्यांना कृषी तज्ज्ञांकडून योग्य पीकनियोजन, उपलब्ध ओलाव्यानुसार पेरणीचे मार्गदर्शन, कमी पाण्यात येणाऱ्या पिकांचे पर्याय आणि पाण्याच्या कार्यक्षम वापराबाबत सल्ला मिळणे महत्त्वाचे आहे. तसेच परिस्थितीनुसार शासनाच्या लागू असलेल्या योजनांचा लाभ पात्र शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचविणेही गरजेचे आहे.
आभाळाकडे नजर, काळजात धास्ती!
एकीकडे खरीप हंगामाने शेतकऱ्यांची चिंता वाढविली आहे, तर दुसरीकडे रब्बी हंगामाबाबत अनिश्चितता कायम आहे. शेतात ओलावा नाही, पावसाचा भरवसा नाही आणि पुढील पिकांचे नियोजन करायचे कसे, या प्रश्नांनी बळीराजा अस्वस्थ झाला आहे.
शेतकऱ्यांसाठी पाऊस म्हणजे केवळ पाण्याचा स्रोत नाही, तर त्यांच्या कष्टांचे फळ, कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहाची आशा आणि पुढील वर्षाच्या जगण्याची हमी आहे. त्यामुळे यंदा पावसाने ओढ दिल्याने ग्रामीण भागात चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले आहे.
आता शेतकऱ्यांचे डोळे पुन्हा एकदा आभाळाकडे लागले आहेत. पावसाने साथ दिली तर रब्बी हंगामाला उभारी मिळू शकते; अन्यथा खरीपपाठोपाठ रब्बी हंगामही संकटात सापडण्याची भीती आहे. पावसाच्या प्रतीक्षेत असलेल्या बळीराजाला दिलासा मिळणार तरी कधी, हा प्रश्न सध्या ग्रामीण भागात चर्चेचा विषय ठरत आहे.
Post a Comment